Ηθική σε ένα κόσμο ξένων

 

Οι πρόσφατες αποκαλύψεις σχετικά με τις κακοποιητικές συμπεριφορές στον χώρο του θεάματος , προκαλούν αναπόφευκτα την ανάγκη διερεύνησης των βαθύτερων αιτίων.

Ένα πρώτο ερώτημα είναι αν η σεξουαλική εργαλειοποίηση η οποία  αναδύεται ατομικά από βαθύτερες ορμέμφυτες διαδρομές , βρίσκει μια αισθητική και ηθική πλαισίωση εντός των συμφραζομένων της συγκυρίας των τελευταίων πενήντα ετών. Μια κοινωνική/οικονομική συνθήκη που αισθητικοποιεί τα πάντα και αντλεί κέρδος από όλες τις πλευρές του βίου, είναι φυσικό να ελαττώνει αντιστάσεις ή ακόμα και να επιτείνει εκτραχηλισμούς: «Impossible is nothing”.

Στην ανάλυση του Γ.Καραμπελιά  (πηγή) ο καπιταλισμός στην αδήριτη ροή του για διόγκωση έχει απεκδυθεί  το πνεύμα αυτοσυγκράτησης και αυταξίας μέσω της συγκέντρωσης πλούτου και εργασίας και αναζητεί νέες αξίες μέσω της ρευστοποίησης κανόνων, φύλων, εθνών. Αυτή η ρευστοποίηση  όλων των πλαισίων τροφοδότησε ένα πνεύμα εργαλειακού πανηδονισμού που έχει προταθεί  ήδη  ώς βίος και φιλοσοφία από το Σαντ. Δεν είναι ο φιλόσοφος Σαντ που προσλαμβάνεται  σαν σύμβολο ατομικής αυτονομίας αλλά και το φυσικό πρόσωπο Σαντ που βαρύνεται με εγκλήματα. Έτσι ο «ενιαίος» Σαντ επανεισάγεται ως φιγούρα που συμβολοποιεί τον σύγχρονο ιδεολογικοποιημένο  ηδονισμό.

Σύμφωνα με τον ΓΚ, εντός αυτού του ρεύματος μπορούμε να κατανοήσουμε τις εκτραχηλισμένες συμπεριφορές που αναζητούν μια αισθητική τεκμηρίωση για παράδειγμα στον «Μάγο» του Τζον Φόουλς. Στην σχετική συζήτηση αναφέρθηκαν παραστάσεις πριν το 2010  στις οποίες  η σκηνοθεσία του Λιγνάδη παραπέμπει απευθείας σε ευδαιμονιστική διάλυση και ηθική εξαχρείωση  .Το γεγονός αυτό θεωρήθηκε από τους συζητητές, πρόδρομο φαινόμενο της χρεοκοπίας.

Είναι προφανές πως για τα συμφραζόμενα  αυτών των ακροτήτων μπορεί να αναπτυχθεί προβληματισμός προς πολλές κατευθύνσεις. Ας προσθέσουμε άλλες δύο οπτικές.

Ελευθερία και Ηθική

Ας διεισδύσουμε στη σκέψη του Ε Λεβινάς , η οποία εφάπτεται με την «καθ’ ημάς» ορθόδοξη θεολογία των Χ.Γιανναρά (1).

Ο Λεβινάς στο «Ολότητα και Άπειρο» ορίζει δύο φιλοσοφικά ρεύματα , εκ πρώτης όψεως ετερογενή στα οποία διαπιστώνει τη φιλοσοφική κατηγορία  του απρόσωπου «Ουδέτερου»: αυτά είναι το «Χαιντεγκεριανό είναι του όντος» και ο «απρόσωπος Λόγος» του Χέγκελ ( Ολότητα και Άπειρο σ 384). Ας παρακολουθήσουμε τον Λεβινάς:

«Η επιθυμία που μαγεύεται μέσα στο Ουδέτερο  αποκαλύφθηκε στους προσωκρατικούς . Σ’ αυτούς  η επιθυμία ερμηνεύεται ως ανάγκη και κατά συνέπεια οδηγείται στην ουσιώδη βία της πράξης και έτσι αποπέμπει τη φιλοσοφία για να βρει ικανοποίηση στην τέχνη ή την πολιτική»(Ibid σελ 43).

«Η χαιντεγκεριανή οντολογία υποτάσσοντας κάθε σχέση με το «όν» στη σχέση με το «είναι» επιβεβαιώνει το πρωτείο της ελευθερίας απέναντι στην ηθική. Η ελευθερία προβάλλει μέσω μιας υπακοής στο είναι : δεν κατέχει ο άνθρωπος την ελευθερία αλλά η ελευθερία τον άνθρωπο».( Ibid 43)

Καταλήγει ο Λεβινάς:

«Η ηθική δεν είναι κλάδος της φιλοσοφίας , αλλά η πρώτη φιλοσοφία»

Θα μπορούσαμε λοιπόν να δούμε στην  ιδεολογικοποιημένη κακοποίησης την επικράτηση ενός λόγου που εδραιώνεται  στην ελευθερία: ενός λόγου που τακτοποιεί την Ηθική ως δευτερεύον επίδικο για να εξασφαλίσει  τη λειτουργικότητα του συστήματος.

Αν διαστείλουμε τη σκέψη του Λεβινάς τότε μπορούμε να πούμε πως η ιδεολογικοποίηση του εκτραχηλισμού  προκρίνει την Ελευθερία έναντι της Ηθικής και συνεπώς  το Πρόσωπο είναι καταδικασμένο να παραβιάζει την Ηθική.

Σε αυτά τα συμφραζόμενα  η αναπόφευκτη αντίδραση σ’ έναν αχαλίνωτο κόσμο ηδονικών ροών χωρίς όρια τροφοδοτεί μια επιστροφή προς αρχαϊκές   δεοντολογίες. Η επανεισαγωγή ενός δευτερογενούς φονταμενταλιστικού  Ισλαμ στη Δύση, η διαρκής παρουσία του ορθόδοξου Εβραισμού στην πολιτική του Ισραήλ, η σύνδεση  της  εικόνας Πούτιν με  την Ορθοδοξία , η ενίσχυση του θεμελιακού Βραχμανισμού στην Ινδία έχουν τη διάσταση μιας «Ηθικής» αντίστασης , ενός πρωτείου της Ηθικής που προσπαθεί να εξισορροπήσει την κυριαρχία της «ελευθεριότητας».

Πως όμως αντιμετωπίζεται η ηθική από τους υπέρμαχους της ελευθερίας;

 

Η Φιλελεύθερη Οπτική

Το ζήτημα της ηθικής είναι θεμελιακό στη φιλελεύθερη σκέψη.

Στον Χάγιεκ, η «Ανοικτή Κοινωνία» μπορεί να λειτουργήσει μόνο εντός των ορίων της ηθικής συμμόρφωσης  και του απόλυτου σεβασμού του άλλου.

«Η ηθική πρόοδος που έχει συντελεστεί  , στο πλαίσιο της ανοικτής κοινωνίας, δηλαδή η επέκταση της υποχρέωσης να μεταχειριζόμαστε ισότιμα όχι μόνο τα μέλη της κοινότητας αλλά άτομα μεγαλύτερου κύκλου και τελικώς όλους τους ανθρώπους , έγινε επιτακτική με κόστος τη χαλάρωση  ενός επιβεβλημένου κανόνα : είναι ο κανόνας  που υποχρεώνει  την ευημερία των άλλων μελών της ομάδας μας (The miracle of social justice p 146).

Στον Χάγιεκ και άλλους συντηρητικούς φιλελεύθερους το θέμα είναι αν το πλέγμα ηθικών κανόνων επιβάλλεται μέσω μιας κρατικής επιταγής ή αν αυτοί αναδύονται μέσω των μακρόσυρτων, αέναων αυτορρυθμίσεων της ανοικτής κοινωνίας. Χωρίς αυτούς τους κανόνες είναι αδύνατη η λειτουργία της οικονομίας της αγοράς. Ο Φουκουγιάμα έχει μελετήσει στατιστικά το φαινόμενο και  αποδεικνύει ότι οι κοινωνίες και εκείνες οι ομάδες  ( εθνικές , μειονοτικές κλπ)  που έχουν υψηλό ηθικό κεφάλαιο έχουν αποδεδειγμένα υψηλότερο βιοτικό επίπεδο, σταθερούς θεσμούς και λιγότερη διαφθορά ( Trust 1995)

 

O Φ. Φουκουγιάμα έχει συνδέσει  τις συμπεριφορές με βάση τις τεχνολογικές αλλαγές στην κοινωνία. Έτσι προβάλλει  την, κατά περιόδους,  ηθική χαλάρωση  ως φυσικά αναμενόμενη αναντιστοιχία -αρρυθμία μεταξύ κοινωνίας και οικονομίας.

Αν για τον Λεβινάς έχουμε μια θεμελιακή πόλωση «Ηθική -Ελευθερία» όπου η «Ελευθερία» υπερτερεί στον Φουκουγιάμα έχουμε μια αέναη πόλωση μεταξύ «Κοινωνίας- Οικονομίας»  η οποία είναι ενίοτε έκκεντρη  προς όφελος της οικονομίας . Έτσι ο Φουκουγιάμα βλέπει τις ανησυχίες για τον ηθικό ξεπεσμό ως ηχώ των   αντιρρήσεων του συντηρητικού εχθρού της Γαλλικής Επανάστασης Edmoud Burke, ο οποίος καταλόγιζε  στην επανάσταση την κατάρρευση των παραδοσιακών αξιών.

Ο Φουκουγιάμα προχωρεί ακόμα περισσότερο  καθώς βρίσκει αδικαιολόγητες τις αντιρρήσεις για την αισθητική της εποχής. Υπάρχουν , ως γνωστόν,  κριτικές όπου βλέπουν στον καλλιτεχνικό μοντερνισμό την καθίζηση των αισθητικών κανόνων,  μια αποδόμηση των κοινωνικών ηθών μέσω της Τέχνης .( F.Fukuyama.The Great Disruption p 252)

H Φιλελεύθερη οπτική, λοιπόν, αποδραματοποιεί την εντύπωση του ηθικού ευτελισμού καθώς την προσλαμβάνει ως αναπόφευκτα παροδικό φαινόμενο. Η «ανοικτή κοινωνία» εμπεριέχει τις εντάσεις μεταξύ κοινωνίας -τεχνολογίας -οικονομίας αλλά τελικά φαίνεται να επικρατούν οι ηθικοί κανόνες και οι δεσμοί.

Ωστόσο , καθώς η φιλοσοφία μπορεί να εμβαθύνει  ευρύτερα από την κοινωνιολογία των Χάγιεκ , Φουκουγιάμα ,η επισήμανση του Λεβινάς γίνεται καίρια και γι’ αυτό εισάγεται με ένα  oξύ και σαφές δίλημμα : «Ελευθερία ή  Ηθική». Δεν είναι τυχαία η αναγέννηση της Ηθικής Φιλοσοφία στην οποία  βρίσκουμε εξαιρετικά νέες γόνιμες αναζητήσεις  ( Kwame Anthony Appiah : Κοσμοπολιτισμός -Ηθική σε ένα κόσμο ξένων)

 

(1)         Για την συνάφεια Γιανναρά Λεβινάς ( Πόλις -Οντολογια -Εκκλησιαστικό Γεγονός σ 274)

Photo: Λουκάς Σαμαράς ( 1973)

Κίνδυνοι

 

 

 

Η δύστροπη εσωτερική συγκυρία χαρακτηρίζεται  από δύο αντίστροφες ροπές :

Το προσφυγικό που απαιτεί ροή , δίοδο, κίνηση ,ταχύτητα και έξοδο

Το αγροτικό που εμφανίζεται ως διαδοχή εμποδίων.

 Με ένα απροσδόκητο τρόπο αναδύεται μια νέα ανακατανομή της διοικητικής ταξινόμησης .Σήμερα δεν υπάρχουν δήμοι, περιφέρειες αλλά μπλόκα. Η αγροτική Ελλάδα αναδύεται ως σημειακή καταγραφή εμποδίων- κόμβων που διαλύουν την κρατική ταξινόμηση. Ο πραγματικός χάρτης της Ελλάδας είναι ο χάρτης των μπλόκων όπως ο πραγματικός χάρτης της Συρίας είναι ο χάρτης των αυτόνομων περιοχών. Άλλωστε δεν είναι μακριά όπου η εκλογική ταξινόμηση γινόταν με βάση τις ενορίες. Ο πρωθυπουργός συναλλάσσεται με ένα άγνωστο αριθμό μπλόκων των οποίων τη θεσμική και πολιτική νομιμοποίηση κύριος οίδε. Στην επόμενη κρίση ο Τσίπρας θα συνομιλήσει με τις θύρες 4, 7 και 13.

Ταυτόχρονα έχουμε μια καινοφανή ροή πληθυσμών από τα ανατολικά προς την δύση μέσω Ελλάδος. Πρέπει να ανατρέξει κανείς πολλούς αιώνες πίσω για να επισημάνει τέτοια παρόμοια ιστορική κίνηση μέσω Ελλαδικού χώρου. Το ελληνικό πρόβλημα οξύνεται παράδοξα: η γεωγραφία , η μακρόχρονη παράδοση, η συγκυρία απαιτούν εξωστρέφεια, κίνηση, ενώ η πρόσφατη παράδοση ,η κρατική διάρθρωση αποκαλύπτουν προβλήματα του εκφράζονται ως «μπλόκα» ,εμπόδια, φράγματα, περιορισμοί.Το ελληνικό κράτος ασθμαίνει : το προσφυγικό καταναλώνει πόρους, το αγροτικό απαιτεί νέους πόρους. Και όλα αυτά εν μέσω μιας οικονομικής καχεξίας.

 Η αμηχανία είναι θεμελιακή.

Με τον ίδιο ηθικό δικαίωμα που τα μπλόκα διακόπτουν τις ροές αυτοκινήτων  τα κράτη διακόπτουν τις ροές μεταναστών. Η Ελλάδα ως μέρος μιας ισχυρής κοινότητας καλείται να διαχειριστεί  μια πληθυσμιακή ροή με τεχνική επάρκεια ενώ δεν μπορεί να διαχειριστεί το ασφαλιστικό των αγροτών της.

Οι σχολές σκέψεις είναι ορατές:

Οι κυρίαρχοι «δυτικοπρεπείς» της τεχνικής διαχείρισης, του ορθού λόγου  που χοντρικά αναφέρονται στην Ευρωπαϊκή λύση του προσφυγικού και του αγροτικού ως ζητήματα αποτελεσματικού management και ευρωπαϊκών κονδυλίων. Η δυτικοπρεπής μερίδα απλώς τεμαχίζει το δικαίωμα διακοπών σε αγροτικό αποδεκτό και απαράδεκτο διακρατικό.

Οι εναλλακτικοί  «εθνικοί»  της πολιτικής λύσης εμμέσως αναζητούν μια ριζική τομή αποτροπής των όλων των ροών   Οι «εθνικοί» ενώ αντιπροσωπεύονται δημόσια απο την πιο αρχαϊκή ρητορεία του μίσους της ΧΑ έχουν όμως ένα πολύ ευρύτερο παθητικό ακροατήριο. Παράλληλά καθώς έχουν το προνόμιο του εκάστοτε underground , την αίγλη του εκάστοτε εκτός main stream media και η αποδοχή τους θα εκφραστεί ως αρνητική έκπληξη οσονούπω.

Η κύρια συζήτηση διεξάγεται εντός του κυρίαρχου παραδείγματος των «δυτικόφρονων»:

Απέναντι στην αριστερόφωνη συμπονετική διακυβέρνηση προτάσσονται παραλλαγές μιας Ευρωπαϊκής λύσης με άξονες μεταπολιτικές αξίες .Οι ελεήμονες αριστερόφωνοιι είναι ασυνεπείς, καιροσκόποι που αργά η γρήγορα θα αναγκαστούν να συγκυβερνήσουν Αντιστρόφως οι αριστεροφωνοι αποδίδουν στους λοιπούς δυτικόφιλους  αναλγησία ,διαπλοκή  βαρύ ηθικό μητρώο.

 Στο τελευταίο βιβλίο του ο Φουκουγιάμα (πηγή) αφιερώνει ένα δυσανάλογα μέρος για την Ελληνική περίπτωση .Εύλογα σημειώνει πως μέχρι το 14 η ελληνική κυβέρνηση δεν μπορεί να ολοκληρώσει μεταρρυθμίσεις που θιγούν τα εγχώρια ολιγοπώλια Σύμφωνα με τον Φ η ελληνική περίπτωση είναι  τυπικό υπόδειγμα μοντέρνας κοινωνίας χωρίς πολιτική ανάπτυξη :η αστικοποίηση δεν έγινε με την έλξη που παράγει η βιομηχανοποίηση αλλά με την ώθηση που ασκούν οι αγροτικές κοινότητες (σ 532) . Εντός της πολιτικής σφαίρας  ο κατακερματισμός είναι μεγάλος η εμπιστοσύνη χαμηλή ενώ η κοινωνική κινητικότητα δεν είναι παρά μια μετακίνηση των ομάδων χωρίς θεσμική και πολιτιστική ένταξη από μια οικονομική διάσταση σε άλλη. Ενώ στις βιομηχανικές κοινωνίες η κοινωνική κινητικότητα παράγεται από τους θεσμούς  , στις κοινωνίες χαμηλής πολιτικής ανάπτυξης η κινητικότητα παρακάμπτει τους θεσμούς .Μόλις η οικονομική μεγέθυνση σταματά δεν υπάρχουν θεσμικά και πολιτιστικά αντιστηρίγματα και η χαμηλή εμπιστοσύνη μετασχηματίζεται σε αγανάκτηση .Το πολιτικό πρόβλημα φαίνεται δυσεπίλυτο και η Ελλάδα βαθμιαία παρακμάζει.

 Η συνέντευξη του  Χ Ρίχτερ στον Παπαχελά (πηγή) επιφύλασσε μια μικρή έκπληξη στο τέλος .Ο Ρίχτερ αναφέρει ότι η Ελλάδα έχει ήδη λάβει πολεμικές αποζημιώσεις οι οποίες όμως είναι σχεδόν αφανείς η άγνωστες καθώς έχουν καταναλωθεί στο παρελθόν από την ελληνική ολιγαρχία Αμέσως μετά εξομολογείται ότι έχει λάβει μέρος σε σύσκεψη με ανώτατα κλιμάκια της Γερμανικής κυβέρνησης όπου προσπάθησε να τους πείσει ότι οι ολιγαρχικές ομάδες είναι πανίσχυρες και μόνο ο εξοβελισμός τους θα ορθολογικοποιούσε την κατάσταση στην Ελλάδα .Δεν χρειάζεται φαντασία για να μην σκεφτούμε τον Μάιο του 14 : κατάκοπος ο Σαμαράς με ισχυρή εσωτερική αντιπολίτευση βρίσκει μια αδιάφορη έως αρνητική Μερκελ και επτά μήνες μετά χάνει τις εκλογές : οι γερμανικές ελίτ διαβάζουν την ελληνική κρίση ως διαχειριστική αδυναμία ρυθμίσεων κυρίως  των "πάνω " και λιγότερο των «κάτω» .Έτσι λοιπόν δεν πανικοβάλλονται, από μια ενδεχόμενη έλευση μιας αριστερόφωνης  μερίδας η οποία είναι ελεγχόμενη εντός του υφιστάμενου Ευρωπαϊκού κεκτημένου. .Η λεγόμενη συγχορδία Μέρκελ Τσίπρα φαίνεται να έχει τις ρίζες της στις συσκέψεις του Herr Richter.

Κοινωνικός κατακερματισμός, χαμηλή εμπιστοσύνη, μια κυβέρνηση που αυτοθαυμάζεται ως αριστερός καταλύτης ενώ η έλευση της δεν είναι απλή ,μια αντιπολίτευση με βαρίδια, βούληση για μετακινήσεις μεταναστών αλλά ανοχή στην απαγόρευση κυκλοφορίας, ιδιόρρυθμες αντιπροσωπεύσεις ad hoc, ρεύματα σκέψης που αυτοαποκλείονται και αναπολλαπλασιάζονται στο επικοινωνιακό υπέδαφος :το μίγμα είναι θανατηφόρο.

Σε μια τέτοια στιγμή ο ρόλος μικρών καταλυτικών ομάδων είναι σημαντικός. Η φυσική αδράνεια των πραγμάτων είναι ανυπόφορη αν αφεθεί στα μεγάλα ορατά ρεύματα.