Νέα ήθη, παλαιά υπεροψία

Είναι προφανές πως η σταδιακή επαναφορά προς την «κανονικότητα» θα συνοδευτεί πιθανότατα από μια σειρά νέων συμπεριφορών, τις οποίες δοκιμάζουμε με εμπεδώνουμε τώρα κατά τη διάρκεια της καραντίνας. Θα έχουμε μια νέα πρακτική για τον χαιρετισμό με τον περιορισμό  της χειραψίας και του ασπασμού  ,την εκτεταμένη χρήση της μάσκας και  την αποφυγή κάθε περιττής επαφής με αντικείμενα και επιφάνειες . Χαιρετισμός χωρίς επαφή ,μερική απόκρυψη του προσώπου και μια περιοριστική κίνηση στον χώρο και απόσταση από τις επιφάνειες  δεν είναι άγνωστες πρακτικές.

Οι λαοί της άπω Ανατολής , κυρίως στην Ιαπωνία , χαιρετιούνται εγκάρδια μέσω υποκλίσεων , το πρόσωπο που αποκαλύπτεται μόνο μέσω των ματιών είναι το πρόσωπο πολλών γυναικών μουσουλμάνων σήμερα , ενώ η περίτεχνη κινησιολογία των Σαουδαράβων που είναι ικανοί να μην λερώσουν  με ένα ίχνος ούτε να τσαλακώσουν μια κατάλευκη ολόσωμη καλοσιδερωμένη κελεμπία είναι καθημερινότητα για μερικά εκατομμύρια ανθρώπων.  Οι νέες ρουτίνες θα αποκαλύψουν τη σχετικότητα και ιστορικότητα των υφιστάμενων  κοινωνικών μας συμπεριφορών και αναμένεται να εφαρμοστούν εύκολα.

Απλά ο λεγόμενος «Δυτικός κόσμος» θα παραλλάξει  τα τρέχοντα πρωτόκολλα  συμπεριφοράς εμπλουτίζοντας τα με νέα savoir vivre που προέρχονται από άλλους πολιτισμούς .όπως ακριβώς συμβαίνει με την διάχυση των εθνικών  μαγειρικών σε όλο τον κόσμο . Όμως η απώλεια της σωματικής επαφής κατά το χαιρετισμό, η επικέντρωση στα μάτια για την αναγνώριση του άλλου και η υιοθέτηση μιας πιο στακάτης χορογραφίας στην καθημερινή κίνηση είναι απλώς συμπεριφορικά πρωτόκολλα ή ίσως κρύβουν μια βαθύτερη αλλαγή.

Ο Alexander Kojevnikov είναι μια περίπλοκη φιγούρα της Ευρωπαϊκής φιλοσοφίας και πολιτικής. Γεννημένος στη Ρωσία το 1902 φεύγει στη Γαλλία όπου πολιτογραφείται ως υπήκοος με το όνομα Kojev. Έχει μια έντονη παρουσία ως φιλόσοφος ερμηνευτής του Hegel , επηρεάζει τις πιο ριζοσπαστικές αριστερές τάσεις της Γαλλικής διανόησης  αλλά αργότερα εντάσσεται στη Γαλλική διπλωματία και στο τέλος συμμετέχει, ως τεχνοκράτης, σε ένα στενό πυρήνα στελεχών που τοποθετούν το πρώτο πλαίσιο της ευρωπαϊκής Ολοκλήρωσης. Με τέτοιο βιογραφικό δεν είναι τυχαίο που ,εκ των υστέρων ανακαλύπτονται απίθανες θεωρίες ακόμη και για πιθανή μακρόβια συμμετοχή του σε κατασκοπευτικά δίκτια της ΕΣΣΔ , πιθανή ψυχική διαταραχή του κλπ.

O Kozev , τη δεκαετία του 30 ,παραδίδει μαθήματα φιλοσοφίας για τον Hegel ,τα οποία εκδίδονται για πρώτη φορά το 1939 αλλά στην τελευταία γαλλική έκδοση την δεκαετία του 60 ενσωματώνει στο βιβλίο μια υποσημείωση αναφερόμενη στις τρέχουσες συγκυρίες . Η υποσημείωση αυτή έκτοτε γίνεται πιο σημαντικά από τα μαθήματα. Ασχολούνται οι Fukuyama,Derrida, Agamben  ( 1) με εκτεταμένες αναφορές και αναλύσεις. 

Στην υποσημείωση αυτή ο Kojev διαβλέπει πως το Σοβιετικό και Κινέζικο σύστημα είναι ήδη ( το 1960!)  παραλλαγές του Αμερικάνικου ( είναι ήδη Αμερικάνοι αλλά πιο φτωχοί, σημειώνει)  και πως η χώρα-σύστημα που διαφέρει ουσιωδώς είναι η Ιαπωνία, η οποία πρόκειται να επιδράσει ουσιαστικά στην Ευρώπη και την ΕΣΣΔ (θα τις "Ιαπωνοποιήσει ")

Η γνωμάτευση του , βέβαια, γίνεται εντός των συμφραζομένων της Χεγκελιανής θεωρίας για το τέλος της Ιστορίας. Αν ( 2)  η Ιστορία κινείται ως άνυσμα με μια κατεύθυνση τότε ο στόχος έχει επιτευχθεί, το τέλος έχει φτάσει. Παρότι οι μαθητές του Kozev διατείνονται πως οι αναφορές του είχαν ειρωνικό χαρακτήρα , ωστόσο μια τόσο καίρια λιτή διάγνωση για το μέλλον των «σοσιαλιστικών χωρών» , πολύ πριν την Περεστρόικα ή την Απομαοποίηση  είναι τουλάχιστον αξιοσημείωτη.

Όμως φαίνεται πως ο κορονοιός πάει να επιβεβαιώσει τον Kojev και για την εκτίμηση του για την πολιτιστική -πνευματική επικράτηση του Ιαπωνικού συστήματος. 

Ο Kojev διατυπώνει την ακόλουθη γνωμάτευση.

Η Ιαπωνία τον μετά τον 15^ο αιώνα για τριακόσια χρόνια  ζει μια μοναδική περίοδο ειρήνης και συνύπαρξης , η οποία επιτρέπει την δημιουργία τελετών που είναι αποκομμένες από τον βιοπορισμό : το θέατρο Νο, οι τελετές τσαγιού, ανθοκομικοί διαγωνισμοί. Η απαγκίστρωση των τελετών αυτών από το άχθος της βιοπάλης τους ενέδωσε υψηλά τυπολατρικά χαρακτηριστικά . Στην ουσία όμως αντανακλούσαν μια στάση αριστοκρατικής υπεροψίας  ( σνομπισμού) την οποίαν επέβαλαν οι αυτοκρατορικές ομάδες: είναι τελετές ανταγωνισμού με στοιχεία ματαιοδοξίας αποκομμένες από τις ζωτικές ανάγκες. Η επιβολή αυτή έφτασε σε παροξυσμικά επίπεδα με την υιοθέτηση  των τελετών τελετουργικής αυτοκτονίας στις οποίες απουσιάζει η έννοια του κινδύνου , του δράματος, της ζωής.

Ισχυρίζεται ο Kozev ,πως αυτός  ο βίος που αναβιώνει τελετές και ρουτίνες με κύριο το στοιχείο της «απόστασης» από τους άλλους , καθώς εκκινεί από την ταξική υπεροψία μιας αυτοκρατορικής φεουδαλικής περιόδου τελικά θα επικρατήσει σε Ευρώπη και Ρωσία.

Από μια άλλη τελείως άλλη σκοπιά ο Kraznahorkai μας εισάγει στο ίδιο πνευματικό περίγραμμα. Στο βιβλίο του « Η Σειόμπο πέρασε από εκεί κάτω» , ο σύγχρονος βίος ορίζεται από αισθητικές συντεταγμένες ενός χώρου με σημεία τη Βενετία, την Αθήνα ( όπου εξελίσσεται η  πιο σπαρακτική σκηνή) τη Γρανάδα το Παρίσι με επίκεντρο όμως το Τόκυο , όπου η θεά Σειόμπο μας αποστομώνει: "Η Σειόμπο είναι η απεσταλμένη που έρχεται και λέει, διότι η Σειόμπο δεν είμαι η επιθυμία για ειρήνη , αλλά η ειρήνη η ίδια, έρχεται και λέει, μη φοβάστε , το σύμπαν της ειρήνης δεν είναι το ουράνιο τόξο της επιθυμίας , το σύμπαν , το πραγματικό σύμπαν : υπάρχει ήδη"

Σε ένα συντελεσμένο ιστορικό τέλος ( 2) , τότε η επαναφορά αναβίωση ή και ενεργή επιβίωση των τελετών μιας ιστορικά χαμένης αριστοκρατίας δεν είναι έκπληξη. «Μη φοβάστε» μας λέει η Ιαπωνική θεά του θεάτρου Νο το «σύμπαν της Ειρήνης υπάρχει ήδη», όλα τα άλλα δεν είναι έκπληξη.

Κατάργηση του σωματικού χαιρετισμού μέσω επαφής, απόκρυψη των προσωπικών συναισθημάτων και χαρακτηριστικών , σωματική κίνηση με προσοχή στην παραμικρή επαφή είναι στοιχεία ενός βίου που προϋπήρχε και διατηρείται περιφερειακά . Όμως αυτός βίος με τα νέα του χαρακτηριστικά  γίνεται πιο τελετουργικός, αλλά δεν είναι νέος . Ο Kojev μας έχει ειδοποιήσει ήδη από τα sixties.  Επειδή στα άλλα έπεσε έγκαιρα μέσα (εξαμερικανισμός των "σοσιαλιστικών χωρών" ) μάλλον πρόκειται να δικαιωθεί με την επερχόμενη "Ιαπωνοποίηση".

Info:

A.Kozev : Introduction to the reading of Hegel

L.Krasznahorkai: H Σειόμπο πέρασε από εκεί κάτω

(1)                   F.Fukuyama. Το τέλος της Ιστορίας και ο τελευταίος άνθρωπος σ.418.J.Derrida Φαντάσματα του Μαρξ σ.94.G.Agamben.The open Man and Animal p 9

(2)                   Η συζήτηση για το τέλος της Ιστορίας γίνεται κάποτε κωμική. Τόσο ο Fukuyama όσο και ο Kojev διατυπώνουν γνωματεύσεις για το τέλος της Ιστορίας αφού όμως ορίσουν το επιστημολογικό πλαίσιο του Χέγκελ. Αν δεν δεχθούμε το Χεγκελιανό σχήμα ( τα Αν είναι κεφαλαίο) περί βέλους της ιστορίας , δεν υπάρχει καμία συζήτηση.  Η συζήτηση περί ορισμού του τέλους γίνεται μόνο ,αν δεχθούμε την βασική επιστημολογική προκείμενη. Εκεί ίσως σφάλει και ο Derrida όπου δεν είναι καθαρό αν ασκεί κριτική στον Hegel  ή τον Fukuyama.( J.Derrida: Φαντάσματα του Μαρξ)

Κρανίου Λόγος

 

 

Μες το βυθό του Χειρουργείου
ανάβει ο Μέγας Αχινός
το κλομπ χτυπάει κι ο ουρανός
ανοίγει σαν κρανίο

Β.Λεοντάρης  - Τα Φονικά Ακόντια

 Ο Robert Andrzej Krauthammer ήταν ένας μουσικός Πολωνικής καταγωγής με αξιόλογη καριέρα ως πιανίστας και συνθέτης΄( 1938-1982) . Όντας Εβραϊκής καταγωγής είχε μια περιπετειώδη παιδική ζωή καθώς έμεινε κρυμμένος αρκετά χρόνια και για να αποδράσει από την Πολωνία χρησιμοποίησε το όνομα  Czajkowski το οποίο παρέμεινε στο υπόλοιπο της ζωής του , ως καλλιτεχνικό ψευδώνυμο . Ο Czajkowski ατύχησε και αρρώστησε βαριά σε μικρή σχετικά ηλικία αλλά πρόλαβε να γράψει τη διαθήκη του. Σε αυτήν κατέγραψε την επιθυμία του να γίνει δωρητής οργάνων με μια ιδιαίτερη υποσημείωση. Ζήτησε το κρανίο του να παραδοθεί στην Βασιλική Ακαδημία Shakespeare  για να γίνεται το κρανίο του Yorick στην μοναδική σκηνή μονολόγου στον Άμλετ.

Το κρανίο παραδόθηκε αλλά η επιθυμία του Czajkowski δεν εκπληρώθηκε εύκολα. Η χρήση ενός πραγματικού κρανίου με ιστορική  ταυτότητα και το φορτίο μιας διαθήκης επιβάρυνε δυσανάλογα τις παραστάσεις. Οι σκηνοθέτες της Ακαδημίας δεν είχαν ποτέ μια ανάλογη  αισθητική προοπτική  που θα συνάρμοζε με την χρήση ενός ιστορικού λείψανου. Το κρανίο χρησιμοποιήθηκε μια φορά σε παράσταση του Άμλετ,  αλλά οι αντιδράσεις ήταν τόσο δριμείες ώστε το κρανίο  έκτοτε, παρέμεινε στην Ακαδημία ως κειμήλιο αισθητικής πίστης ενός καλλιτέχνη παρά ένα εργαλείο  μέρος του σκηνικού εξοπλισμού μιας παράστασης. Κατά βάθος το ζήτημα ήταν η συνάφεια ενός οστού με την πρόσωπο του ιδιοκτήτη του , όχι στην λατρευτική θρησκευτική του διάσταση αλλά στην αισθητική  . Με κάποιο τρόπο η χρήση του ιστορικού κρανίου άρμοζε με σκηνοθετικές αντιλήψεις ενός « θεάτρου της σκληρότητας» μακριά από τις κλασσικές παραδόσεις της Βασιλικής Ακαδημίας.

Το ζήτημα του κρανίου και την σχέση  του με το Πνεύμα  είχε απασχολήσει τον Hegel σχεδόν διακόσια πριν.

Στο λιγότερο σχολιασμένο κεφάλαιο της Φαινομενολογίας του Πνεύματος , ο Hegel διαπραγματεύεται τη σχέση κρανίου – προσώπου με βάση τις γνώσεις της Βιολογίας και της Φυσιολογίας της εποχής του.  Το κίνητρο του ήταν η ανάλυση του «κρανίου ως εξωτερικής πραγματικότητας του πνεύματος».

Στο εκτεταμένο κεφάλαιο ο Hegel αμφισβητεί την απόλυτη σύζευξη «Πνεύματος» και κρανίου. Με βάση τις γνώσεις της εποχής αναρωτιέται γιατί να μην έχουμε την ταύτιση προσώπου – πλάτης καθώς στον νωτιαίο μυελό έχουμε εξίσου σημαντικές νευρολογικές διαδικασίες. Ακόμα αποδομεί την «Φυσιογνωνική»  ως επιστήμη ( «είναι παρεφθαρμένη και νοσηρή») καθώς συγχέει σημάνσεις , πιθανά μηνύματα από την μορφολογία του προσώπου ( τα οποία αμφισβητεί ο Hegel) με τις πράξεις. Για τον Hegel το κρανίου είναι ένα οστό που προφυλάσσει  και τίποτε άλλο .

«Όσο πιο λίγες είναι οι ιδιότητες του Πνεύματος, τόσο πιο αποσυνδεδεμένες , άκαμπτες και αποστεωμένες γίνονται , με συνέπεια να προσιδιάζουν περισσότερο στα χαρακτηριστικά του οστού και να μπορούν να συγκριθούν με αυτά». (ΦΤΠ Β Τόμος σ 144)

«Η μοναδική περίπτωση όπου μια ποικιλία ιδεών συνδέεται με ένα κρανίο είναι η παράσταση του Άμλετ και ο Γιόρικ , γιατί το κρανιακό οστό είναι τελικά αδιάφορο και φυσικό» (ΦΤΠ Β Τόμος σ 142)

Στον κορμό ενός έργου υψηλών αφαιρέσεων όπως η «Φαινομενολογία» ο Hegel εισάγει βιολογικές και πραγματολογικές παρατηρήσεις με δυσανάλογη πεζότητα και αναφέρεται στα «κρανιακά εξογκώματα του απατημένου συζύγου»… και την «μοναδική απλότητα της φύσης που συνδυάζει τεκνογονία και ούρηση στο ίδιο όργανο»….. ( ΦΤΠ σ 150)

Και ενώ για την  Βασιλική Ακαδημία Shakespeare  τα ηθικά και αισθητικά διλλήματα του κρανίου Czajkowski ήταν τελικά ανυπόφορα και η κατάταξη της ιδιόμορφης δωρεάς στο αρχείο έλυσε το θέμα, μόλις μερικούς μήνες πριν είχαμε δυο σχετικά περιστατικά.

Ένα πραγματικό κρανίο με υπογραφή Dali δημοπρατείται στην Νέα Υόρκη ( πηγή ) ενώ σε έκθεση στην Αυστραλία ο Ron Mueck κατασκευάζει 100 υπερμεγέθη κρανία από  πολυεστέρα και δημιουργεί ένα εικαστικό μόρφωμα ( πηγή)

Τις μέρες αυτές ένας ιστορικός λόφος στο κέντρο της Ιερουσαλήμ ,θα γίνει αναφορά για τελετές και κατανύξεις. Έχει ένα ιδιόμορφο σχήμα Κρανίου.